Prawo umówPrawo cywilne

Czy darowiznę można odwołać?

Praktycznego znaczenia umowy darowizny nie można przecenić. W naszej kulturze głęboko zakorzeniony jest przecież zwyczaj ofiarowania upominków, aby podkreślić uroczysty charakter zdarzeń (święta, urodziny, ślub). Z prawnego punktu widzenia to nic innego, jak zawarcie umowy darowizny. Niejednokrotnie przedmiot darowizny przedstawia znaczą wartość np. kiedy rodzice darują dziecku mieszkanie na start w dorosłe życie. Stronami umowy darowizny są zazwyczaj osoby dla siebie bliskie, które łączy szczególna więź emocjonalna. Co jednak w sytuacji, gdy te relacje ulegają pogorszeniu? Czy przedmiot darowizny jest dany raz na zawsze, czy może można darowiznę odwołać?

Umowa darowizny

W myśl art. 888 Kodeksu cywilnego, przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.

Najistotniejszą cechą darowizny jest jej nieodpłatność. Darczyńca w sensie prawnym i ekonomicznym nie uzyskuje nic w zamian. Na obdarowanym nie ciążą wobec darczyńcy żadne zobowiązania, za wyjątkiem etycznego obowiązku okazania mu wdzięczności.

Przedmiotem umowy darowizny może być zarówno takie prawo lub rzecz, które przysługują darczyńcy w chwili zawierania umowy darowizny, jak i prawo lub rzecz przyszła, które mogą przysługiwać darczyńcy w przyszłości.

Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. Jeśli przeniesienie własności przedmiotu darowizny wymaga dla swej skuteczności szczególnej formy dla oświadczeń obu stron, wówczas taką szczególną formę należy zachować np. darowizna nieruchomości dla swej skuteczności będzie wymagała formy aktu notarialnego.

Odwołanie darowizny

Darowizna może zostać odwołana przez darczyńcę zarówno przed jej wykonaniem, jak i po jej wykonaniu. Przesłanki odwołania darowizny jeszcze niewykonanej różnią się jednakże od przesłanek odwołania darowizny wykonanej. Te pierwsze zostały uregulowane w art. 896 Kodeksu cywilnego, te drugie w art. 898 Kodeksu cywilnego. W obu przypadkach odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie.

Odwołanie darowizny niewykonanej

Jak stanowi przepis art. 896 Kodeksu cywilnego, darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Jak wynika z przytoczonego przepisu, uprawnienie darczyńcy do odwołania darowizny, która nie została jeszcze wykonana, uzależnione jest od zmiany jego sytuacji majątkowej. Zaznaczyć należy, że sytuacja majątkowa darczyńcy powinna ulec zmianie w okresie pomiędzy zawarciem umowy darowizny a jej wykonaniem. Nie będzie podstawą odwołania darowizny trudna sytuacja majątkowa darczyńcy, jeśli istniała ona już w chwili zawarcia umowy darowizny i obiektywnie nie uległa zmianie już po zawarciu umowy darowizny.

Nadto, należy zauważyć, że nie każda zmiana stanu majątkowego darczyńcy będzie uzasadniała odwołanie darowizny niewykonanej, a jedynie taka, która wpłynie niekorzystnie na możliwości własnego utrzymania darczyńcy lub na możliwość wykonania przez niego ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Odwołanie darowizny wykonanej

Zdecydowanie częściej problemy praktyczne wywołuje odwołanie darowizny, która już została wykonana.

Zgodnie z art. 898 Kodeksu cywilnego, darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

„Rażąca niewdzięczność”, będąca przesłanką warunkującą skuteczność odwołania wykonanej darowizny, jest klauzulą generalną. Oznacza to, że ocena, czy „niewdzięczność” obdarowanego miała charakter „rażący” powinna być dokonywana indywidualnie, w odniesieniu do danej sprawy. Trzeba przy tym brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących nie tylko obdarowanego, ale również darczyńcy. W wielu sytuacjach może się, bowiem, okazać, że „niewdzięczność” obdarowanego była reakcją na naganne zachowanie darczyńcy, i z tego względu nie może zostać uznana za „rażącą”.

Kodeks cywilny nie definiuje terminu „niewdzięczność”, zatem należy odwołać się do potocznego rozumienia tego słowa. Jak wynika ze Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego (https://sjp.pwn.pl/doroszewski/niewdzieczny;5459808.html), niewdzięczną jest osoba, która nie poczuwa się do żadnych zobowiązań moralnych w stosunku do osób, od których doznała pomocy, objawów dobroci itp.

Z kolei to, czy okazana przez obdarowanego „niewdzięczność” jest „rażąca”, trzeba ocenić przy uwzględnieniu kryteriów obiektywnych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 maja 2003 r., sygn. akt: IV CKN 115/01: „W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że pod pojęcie rażącej niewdzięczności podpada tylko takie zachowanie się obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które oceniając rzecz rozsądnie, musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę.”.

Poniżej przedstawione zostały przykłady z orzecznictwa, dotyczące wykładni pojęcia „rażącej niewdzięczności”:

  1. postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 10 kwietnia 2019 r., sygn. akt: IV CSK 421/1: „Nie każdy spór i nie każdy przejaw zachowania sprzecznego z wolą darczyńcy uzasadnia twierdzenie o dopuszczeniu się przez obdarowanego rażącej niewdzięczności. Odwołanie darowizny na podstawie art. 898 § 1 KC uzasadnia bowiem takie zachowanie obdarowanego, które cechuje się znacznym nasileniem złej woli kierowanej na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej, przy czym zachowanie to cechuje upór, nieprzejednanie, nieprzyjazny zamiar. Wśród przykładów czynów świadczących o rażącej niewdzięczności obdarowanego wymienia się w szczególności odmówienie pomocy w chorobie, odmowę pomocy osobom starszym, naruszenie czci, naruszenie nietykalności cielesnej, rozpowszechnianie uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicie czy ciężkie znieważenia. Jednocześnie nie uzasadniają odwołania darowizny, czyli nie noszą znamion rażącej niewdzięczności, czyny nieumyślne obdarowanego, drobne czyny umyślne, ale niewykraczające, w określonych środowiskach poza zwykłe konflikty życiowe i rodzinne, jak też zdarzenia wywołane zachowaniem się, czy działaniem darczyńcy.”;

 

  1. postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 13 lutego 2019 r., sygn. akt: IV CSK 339/18: „Pojęcie rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 KC obejmuje tylko takie zachowanie obdarowanego, które polega na działaniu lub zaniechaniu, skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy i nacechowane jest złą wolą obdarowanego. Chodzi tu przede wszystkim o popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo mieniu darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego spoczywających na nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych (rodzinnych) łączących go z darczyńcą. O rażącej niewdzięczności z reguły nie może być mowy, gdy obdarowany dopuszcza się wobec darczyńcy działań godzących w jego dobra, ale czyni to nieumyślnie, a nawet umyślnie lecz działania te nie wykraczają poza ramy zwykłych konfliktów życiowych (rodzinnych) w określonym środowisku. Nie mogą też być uznane za rażącą niewdzięczność przykrości i krzywdy czynione impulsywnie, lecz mieszczące się w granicach zwykłych konfliktów życia codziennego.”.

 

  1. wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 10 sierpnia 2017 r., sygn. akt: II CSK 871/16: „Oceniając w świetle art. 898 § 1 KC znaczenie nieujawnienia przez współmałżonka jako osobę obdarowaną – także po dokonaniu darowizny – biologicznego pochodzenia córki, należy przede wszystkim przyznać, że jeżeli okoliczność świadcząca o rażącej niewdzięczności obdarowanego trwała po dokonaniu darowizny, o czym darczyńca dowiedział się po tym dniu, może odwołać darowiznę na podstawie art. 898 § 1 KC, choćby okoliczność ta wystąpiła już przed dokonaniem darowizny. Oznacza to, że okoliczność „ukrywania” rozpoczęta przed darowizną i trwająca także po dokonaniu darowizny może być rozpatrywana jako podstawa odwołania darowizny, a do ustalenia pozostaje, czy „ukrywanie” to może być kwalifikowane jako rażąca niewdzięczność.”.

Trzeba też pamiętać, że – co do zasady – darowizna nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył (art. 899 § 1 Kodeksu cywilnego). Przepisów o odwołaniu darowizny nie stosuje się ponadto, gdy darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego (art. 902 Kodeksu cywilnego).

Autor: adwokat Ewelina Mierzwicka

Facebook